Rathenau waarschuwt: ‘Afhankelijkheid Big Tech bedreigt autonomie publieke sector’

De digitale afhankelijkheid van publieke instellingen van een klein aantal buitenlandse technologiebedrijven vormt een groeiend risico voor de autonomie van Nederland. Niet alleen cloudopslag, maar ook software, hardware en AI-tools vallen steeds vaker buiten nationale zeggenschap. Dat stelt het Rathenau Instituut in het drieluik Van digitale afhankelijkheid naar digitale autonomie.

Digitale autonomie is geen abstract beleidsdoel, maar een technisch in te richten randvoorwaarde voor democratische controle, operationele continuïteit en publieke waarden. Momenteel zorgen niet alleen de cloud, maar ook AI-tools, software en hardware van Big Tech voor kwetsbaarheden in Nederlandse vitale infrastructuur.

Waar beleidsdiscussies zich vaak beperken tot het gebruik van Amerikaanse clouddiensten door de overheid, benadrukt Rathenau dat de afhankelijkheid veel breder is. Onderwijsinstellingen, zorgorganisaties en overheidsinstanties bouwen in toenemende mate hun kernprocessen op technologieën waarvan zij de werking niet controleren – met directe risico’s voor stabiliteit, data-integriteit en strategische besluitvorming.

“Het gaat niet alleen om beschikbaarheid of kosten,” zegt onderzoeker Quirine van Eeden. “We zien een sluipend verlies aan regie bij publieke professionals – van leerkracht tot ambtenaar – over hoe ze hun werk uitvoeren en welke keuzes ze daarbij maken.”

Van functionele afhankelijkheid naar strategisch risico

Het rapport benadrukt dat publieke instellingen afhankelijk zijn geraakt van gesloten ecosystemen die niet eenvoudig te vervangen of aan te passen zijn. Deze ‘vendor lock-in’ beperkt de keuzevrijheid, de onderhandelingspositie en het vermogen tot aanpassing of migratie. Denk aan:

• Software-as-a-Service-platformen (bijv. Microsoft 365, Google Workspace)
• AI-tools en API’s (zoals generatieve modellen van OpenAI of Anthropic)
• Infrastructuurdiensten (bijv. Amazon Web Services, Azure)
• Hardware (van gesloten besturingssystemen tot firmware met externe afhankelijkheden)

Daarnaast speelt de extraterritoriale jurisdictie van landen als de VS een rol. Amerikaanse wetgeving zoals de CLOUD Act verplicht techbedrijven toegang tot data te verlenen aan hun overheid – zelfs als die data in Europa wordt opgeslagen.

Beleidskeuzes en inkoopstrategieën als hefboom

Het Rathenau Instituut pleit voor een fundamentele herziening van het technologiebeleid in het publieke domein. Digitale autonomie vereist volgens de onderzoekers:

• Actief inkoopbeleid dat ruimte maakt voor Europese of open source-alternatieven
• Technische diversificatie van leveranciers en platformen om systeembeschikbaarheid en veerkracht te vergroten
• Langetermijnbeleid gericht op technologische soevereiniteit: kennisopbouw, interoperabiliteit en transparantie

Volgens Rathenau profiteren grote techbedrijven van schaalvoordelen, enorme R&D-budgetten en lock-in-mechanismen die marktdynamiek onderdrukken. De snelle opkomst van generatieve AI versterkt deze machtsconcentratie.

Oproep aan engineers en systeemarchitecten: ontwerp voor autonomie

Voor ICT-engineers in de publieke sector betekent dit concreet:

• Ontwerp ICT-architecturen die modulair, vervangbaar en transparant zijn
• Werk met interoperabele standaarden die leverancieronafhankelijkheid mogelijk maken
• Vermijd deep integration met gesloten platformen zonder migratiepad
• Overweeg open source of Europese alternatieven waar mogelijk

Drieluikonderzoek: van analyse tot aanbevelingen

Het onderzoek bestaat uit drie onderdelen:

1. Achter de macht van Big Tech – Analyse van de structurele dominantie van grote technologiebedrijven
2. Digitale afhankelijkheid in beeld – Visuele weergave van afhankelijkheden in sectoren als zorg, onderwijs en overheid
3. Koers zetten richting digitale autonomie – Aanbevelingen voor beleidsmakers en publieke organisaties

Het Rathenau baseert zijn bevindingen op literatuuronderzoek, expertinterviews en gesprekken met betrokkenen in verschillende publieke domeinen.