Samenwerking met VS en bescherming van ASML op gespannen voet

Nederland sluit zich aan bij de Amerikaanse chipcoalitie Pax Silica, een samenwerkingsverband dat onze afhankelijkheid van China binnen de halfgeleiderketen moet verminderen. Tegelijkertijd verzet Den Haag zich tegen nieuwe Amerikaanse plannen die de bewegingsvrijheid van ASML verder zouden beperken.

Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Sjoerd Sjoerdsma (D66) ondertekende de overeenkomst tijdens een bezoek aan Washington. Voor Nederland is deelname logisch: bedrijven als ASML, ASM International en Besi spelen wereldwijd een sleutelrol bij de productie van geavanceerde chips.

Pax Silica, Latijns voor ‘silicium vrede’, werd eind 2025 opgericht door de regering-Trump. Naast Nederland nemen onder meer Japan, Zuid-Korea, Israël en Australië deel aan de coalitie. De gedachte achter het initiatief is dat geen enkel land alle onderdelen van de chipketen zelfstandig beheerst. Van grondstoffen en chipmachines tot datacenters en AI-modellen zijn landen afhankelijk van elkaars technologie en productiecapaciteit.

Spagaat

Die onderlinge afhankelijkheid krijgt steeds meer een geopolitieke lading. De Verenigde Staten willen hun afhankelijkheid van Chinese grondstoffen terugdringen, terwijl China juist probeert minder afhankelijk te worden van westerse chiptechnologie. Beide grootmachten gebruiken exportbeperkingen als strategisch instrument: Washington beperkt de uitvoer van geavanceerde chips en productiemachines, terwijl Beijing de export van kritieke mineralen onder strengere controle plaatst.

Europa bevindt zich daarbij in een lastige positie. Hoewel Europese bedrijven cruciale technologie leveren, ontbreekt een gezamenlijke Europese exportstrategie. Lidstaten bepalen grotendeels zelf welke technologie onder exportcontrole valt, waardoor afzonderlijke landen gevoelig blijven voor druk vanuit zowel Washington als Beijing.

Verbod op onderhoud

Tijdens zijn bezoek sprak Sjoerdsma niet alleen over Pax Silica, maar ook over de omstreden Amerikaanse MATCH Act. Dat wetsvoorstel zou Nederland verplichten om ASML te verbieden onderhoud uit te voeren aan bepaalde chipmachines die al in China staan.

Wanneer Nederland die beperkingen niet vrijwillig invoert, willen de Verenigde Staten gebruikmaken van de zogenoemde foreign direct product rule. Daarmee kunnen Amerikaanse exportregels ook van toepassing worden verklaard op producten die buiten de VS zijn vervaardigd, zolang daarin Amerikaanse technologie is verwerkt.

Het kabinet ziet dat als een te vergaande inmenging. Nederland zou zelf moeten kunnen bepalen welke exportbeperkingen noodzakelijk zijn vanuit nationaal veiligheidsbelang. Bovendien wil het de economische relatie met China niet onnodig beschadigen. Voor ASML blijft China immers een belangrijke afzetmarkt; ongeveer een derde van de omzet komt daar vandaan.

Tekorten

Waar Nederland tijdens eerdere onderhandelingen over exportbeperkingen vooral meebewoog met Amerikaanse wensen, kiest het huidige kabinet voor een stevigere positie. Al eerder liet Sjoerdsma weten weinig te voelen voor de MATCH Act. De gesprekken in Washington moeten duidelijk maken dat Nederland zijn eigen afwegingen wil blijven maken.

Het wetsvoorstel wordt gesteund door zowel Republikeinse als Democratische politici die een harde koers tegenover China voorstaan. Ook Amerikaanse chipbedrijven, waaronder Micron, lobbyen voor strengere maatregelen. Zij hopen daarmee Chinese concurrenten verder af te remmen.

De wereldwijde vraag naar geheugenchips is door de opmars van kunstmatige intelligentie sterk gestegen. Dat leidt tot hogere prijzen, die uiteindelijk ook consumenten raken. Apple heeft al gewaarschuwd dat de kosten van nieuwe iPhones hierdoor kunnen oplopen. Sommige Amerikaanse technologiebedrijven kijken daarom juist naar Chinese leveranciers om tekorten op te vangen. Tegelijk bestaat de vrees dat China, gesteund door omvangrijke staatssteun, uiteindelijk een dominante marktpositie kan opbouwen, zoals eerder gebeurde bij zonnepanelen en batterijen.

Geruchten

In Washington circuleren bovendien regelmatig verhalen dat China mogelijk toch beschikt over een van ASML’s modernste EUV-chipmachines. Daarvoor ontbreekt echter overtuigend bewijs.

De export van deze machines naar China is al jaren verboden. Bovendien is het nauwelijks voorstelbaar dat een installatie met honderdduizenden onderdelen ongemerkt zou verdwijnen of zonder ondersteuning van ASML operationeel kan blijven.

China werkt wel intensief aan de ontwikkeling van eigen EUV-technologie om de afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers te verminderen. Intussen slagen bedrijven als Huawei erin om, via alternatieve productiemethoden, toch geavanceerde AI-chips te produceren. Dat proces is minder efficiënt en duurder, maar vermindert wel de afhankelijkheid van Amerikaanse leveranciers zoals Nvidia.

Opvallend is dat Amerikaanse exportregels inmiddels niet alleen buitenlandse ondernemingen treffen. Ook binnen de Verenigde Staten ondervinden AI-bedrijven de gevolgen van strengere veiligheidsmaatregelen. Zo kreeg Anthropic te horen dat zijn meest geavanceerde AI-modellen voorlopig niet beschikbaar mogen zijn voor bepaalde buitenlandse gebruikers. De Amerikaanse overheid beschouwt dergelijke modellen als technologie die ‘zowel defensieve als offensieve cybertoepassingen mogelijk maakt’.