Eerste stellarator-centrale gepland in Beieren

Europa wil als eerste ter wereld een commerciële kernfusiecentrale op het net aansluiten. En dat met een stellarator, een van de technologisch meest complexe fusieconcepten die er bestaan. Proxima Fusion heeft daarvoor een overeenkomst gesloten met de Duitse energiereus RWE, de deelstaat Beieren en het Max Planck Institute for Plasma Physics (IPP). De ambitie is helder: via een demonstratiereactor in Garching toewerken naar een commerciële fusiecentrale in Gundremmingen.

De overeenkomst markeert een kantelpunt in de Europese fusiesector. Van wetenschappelijke aangelegenheid verschuift de focus nu nadrukkelijk naar industriële implementatie. Met het project willen de partners een technologische doorbraak realiseren, maar ook een Europees industrieel ecosysteem rond fusie opbouwen.

Van Alpha naar Stellaris

De route naar commerciële fusie begint met de bouw van demonstratiereactor Alpha, gepland nabij het Max Planck Institute for Plasma Physics in Garching. IPP geldt wereldwijd als koploper in stellarator-onderzoek, onder meer dankzij de Wendelstein 7-X. Alpha moet in de jaren dertig aantonen dat een stellarator netto energie kan leveren: het punt waarop het plasma meer energie produceert dan nodig is om de fusie in stand te houden.

Dat ‘net energy gain’-moment is cruciaal. Tot nu toe is dat slechts onder sterk experimentele omstandigheden en zeer kortstondig bereikt in andere fusieconcepten. Alpha moet aantonen dat een stellarator dit structureel en onder realistischere bedrijfscondities kan realiseren. Tegelijkertijd fungeert de installatie als testplatform voor sleuteltechnologieën zoals supergeleidende magneten, geavanceerde plasmaregeling, vermogenselektronica en warmteafvoer onder extreme neutronenbelasting. Door deze technologieën in kortere ontwikkelcycli te valideren, willen de partners het pad naar industrialisatie versnellen.

Na Alpha volgt Stellaris, de beoogde commerciële fusiecentrale. Die staat gepland op het terrein van de voormalige kernsplijtingscentrale in Gundremmingen, die momenteel door RWE wordt ontmanteld. De bestaande netinfrastructuur en energievoorzieningen maken de locatie strategisch aantrekkelijk. Het symbolische contrast is groot: waar decennialang splijting plaatsvond, moet straks fusie, zonder langdurig radioactief afval en zonder CO₂-uitstoot, elektriciteit gaan leveren.

Stellarator als strategische keuze

Opvallend is de expliciete keuze voor het stellarator-concept. In tegenstelling tot tokamaks, die werken met een pulserende plasmastroom in een torusvormige kamer, gebruikt een stellarator een complex driedimensionaal magneetveld om het plasma continu te confineren zonder grote interne stroom. Dat maakt het systeem intrinsiek stabieler en beter geschikt voor continue energieproductie, maar stelt extreem hoge eisen aan magneetontwerp, fabricageprecisie en simulatiecapaciteit.

Juist daar wil Europa zijn voorsprong verzilveren. IPP heeft de afgelopen decennia diepgaande expertise opgebouwd in magnetische plasmaconfiguraties, numerieke optimalisatie en high-end meet- en regeltechniek. Door die wetenschappelijke basis te koppelen aan een private speler als Proxima Fusion moet de sprong van onderzoeksfaciliteit naar commerciële installatie mogelijk worden.

Proxima neemt de leiding in engineering, aanbesteding en bouw van de installaties. Het bedrijf wil circa twintig procent van de projectkosten financieren via internationale private investeerders. De deelstaat Beieren heeft aangegeven tot vierhonderd miljoen euro te willen bijdragen, eveneens goed voor ongeveer twintig procent van de kosten, onder voorbehoud van federale steun. Alleen al de demonstratiereactor Alpha vraagt naar verwachting een investering van rond de twee miljard euro.

Van laboratorium naar industriële schaal

De samenwerking gaat verder dan alleen technologieontwikkeling. Onder de overeenkomst werken de partners gezamenlijk aan locatiekeuze, vergunningsprocedures, financieringsstructuur en industriële opschaling. RWE brengt ervaring in met de bouw en exploitatie van grootschalige energiecentrales en beschikt over een wereldwijd industrieel netwerk. Dat is essentieel om fusie niet alleen als wetenschappelijk experiment, maar als bedrijfsmatige energieoplossing te positioneren.

De ambitie reikt verder dan één centrale. De partners willen een industriële waardeketen opbouwen rond onder meer magneetproductie, hoogvermogenselektronica, vacuümtechnologie en geavanceerde materialen. Proxima heeft al plannen aangekondigd voor een magneetfabriek, die samen met toeleveranciers tot duizend arbeidsplaatsen zou kunnen creëren. In totaal verwachten de initiatiefnemers dat Alpha en Stellaris duizenden banen opleveren in engineering, productie en installatie.

Europese energieautonomie als drijfveer

Achter het project schuilt ook een geopolitieke motivatie. Fusie wordt gezien als potentiële bron van grootschalige, CO₂-vrije baseload-energie zonder afhankelijkheid van geïmporteerde fossiele brandstoffen. Met de snelle groei van elektriciteitsvraag door elektrificatie, kunstmatige intelligentie en datacenters groeit de druk op stabiele en schaalbare energiebronnen.

Volgens de betrokken partijen is dit het moment om de stap te zetten van onderzoek naar toepassing. De wetenschappelijke basis ligt er, de private investeringsbereidheid groeit en overheden zijn bereid om strategisch te co-financieren. Daarmee verschuift fusie van een langetermijndroom naar een concreet industrieel project met een duidelijke roadmap.

Of Alpha daadwerkelijk het eerste stellarator-systeem wordt dat structureel netto energie levert, zal pas in de jaren dertig blijken. Maar met deze overeenkomst positioneert Europa zich nadrukkelijk in de mondiale race naar commerciële kernfusie. De inzet is hoog: technologische soevereiniteit, industriële groei en een fundamenteel nieuwe pijler onder het energiesysteem.