EO

Mysterie van Rembrandts impasto opgelost dankzij Franse synchotron

16 januari 2019 om 13:15 uur

Een aantal onderzochte schilderijen. a) Portret van Marten Soolmans, 1634 (210 x 135 cm), Rijksmuseum. b,c) Detail van de roset met impasto. d) Susanna, 1636 (47.4 x 38.6 cm), Mauritshuis. e) Bathsheba, 1654 (142 x 142 cm), Louvre.

Rembrandt van Rijn zorgde voor een revolutie in de schilderkunst met zijn impastotechniek, een 3D-effect waarbij dikke verf reliëf toevoegt aan een schilderij. Hoe hij dat deed, is drie eeuwen later ontdekt door een internationaal onderzoeksteam onder leiding van de TU Delft en het Rijksmuseum, dat gebruik heeft gemaakt van de European Synchrotron Radiation Facility (ESRF) in Grenoble.


Impasto is dikke verf die in zo'n volume op het doek wordt aangebracht dat de verflaag uitsteekt ten opzichte van het oppervlak. Het impastoreliëf vestigt meer aandacht op de verf doordat de textuur meer licht reflecteert. Wetenschappelijk onderzoekers weten dat Rembrandt het impasto-effect bereikte met materialen die van oudsher beschikbaar waren op de zeventiende-eeuwse Nederlandse kleurstoffenmarkt, namelijk het pigment loodwit - een mengsel van Pb3(CO3)2·(OH)2 (hydrocerussiet) en PbCO3 (cerussiet) - en organische oplosmiddelen (vooral lijnzaadolie). Het precieze recept was tot op heden echter onbekend.

 

Mysterieus ontbrekend ingrediënt

Het mysterieuze ontbrekende ingrediënt van het impasto-effect is Pb5(CO3)3O(OH)2 (plumbonacriet), zo hebben onderzoekers uit Nederland en Frankrijk nu ontdekt. Deze stof is uiterst zeldzaam in historische verflagen. Plumbonacriet is aangetroffen in sommige monsters van schilderijen uit de twintigste eeuw en in een aangetast rood loodpigment in een schilderij van Van Gogh. "We hadden helemaal niet verwacht dat we dit aspect zouden aantreffen, omdat het zo ongebruikelijk is in schilderijen van oude meesters", aldus Victor Gonzalez, hoofdauteur en postdoc bij de TU Delft ten tijde van het onderzoek, nu wetenschappelijk onderzoeker bij het Rijksmuseum. "Bovendien laat ons onderzoek zien dat de aanwezigheid van de stof niet toevallig is en niet het gevolg van verontreiniging, maar het resultaat van een bedoelde synthese."

 

Combinatie van scantechnieken

De ESRF speelde een essentiële rol bij de ontdekking. Het team verzamelde minuscule fragmenten van drie meesterwerken van Rembrandt: het Portret van Marten Soolmans (Rijksmuseum), Bathsheba (Louvre) en Susanna (Mauritshuis). Met behulp van de beamlines van de ESRF zijn de kristallijne fasen in de impasto van Rembrandt en de aangrenzende verflagen gekwantificeerd, de morfologie en de grootte van de pigmentkristallieten gesimuleerd en distributiediagrammen van de kristallijne fasen op microniveau gegenereerd.


De monsters hadden een grootte van minder dan 0,1 mm, en daarom was de kleine en intense bundel van de synchrotron noodzakelijk. De wetenschappers analyseerden ze op twee beamlines van de ESRF, ID22 en ID13, waar ze High-angular Resolution X-Ray Diffraction (HR-XRD) en Micro-X-Ray Diffraction (µ-XRD) combineerden. "In het verleden hebben we met behulp van de combinatie van deze twee technieken al met succes op loodwit gebaseerde verfsoorten bestudeerd. We wisten dat de technieken diffractiepatronen van hoge kwaliteit kunnen opleveren en daarmee gedetailleerde informatie over de verfsamenstelling", aldus Marine Cotte, wetenschapper bij de ESRF en winnares van de Descartes-Huygensprijs 2018 voor haar onderzoek naar kunstconservering.

 

Uit de analyse van de gegevens bleek dat Rembrandt zijn schildermaterialen bewust aan zijn wensen had aangepast. "De aanwezigheid van plumbonacriet wijst op een alkalisch oplosmiddel. Op basis van historische teksten denken we dat Rembrandt voor dit doel loodoxide (loodglit) aan de olie heeft toegevoegd, waardoor het mengsel een pasta-achtige verf werd", legt Cotte uit.

 

Behoud en conservering

Deze doorbraak kan bijdragen aan behoud en duurzame conservering van Rembrandts meesterwerken. Er zijn echter onvoldoende monsters onderzocht om te beoordelen of loodwit-impasto's systematisch plumbonacriet bevatten. "We werken met de hypothese dat Rembrandt misschien andere recepten heeft gebruikt, en daarom gaan we monsters bestuderen van meer schilderijen van Rembrandt en andere zeventiende-eeuwse Hollandse meesters, zoals Vermeer, Hals en schilders die tot de kring van Rembrandt behoorden", vertelt onderzoeker Annelies van Loon van het Rijksmuseum. Daarnaast gaat het team specifieke impasto-achtige monsters reconstrueren, die men prepareert en laat verouderen in CO2-rijke en CO2-vrije atmosferen (om te bekijken waar de carbonaten in plumbonacriet vandaan komen) en in vochtige en droge omstandigheden (om het effect van water te beoordelen).

 

Gerelateerd nieuws

Hoe kun je de complexiteit van high tech systemen aanpakken?

Hoe kun je de complexiteit van high tech systemen aanpakken?

TNO, Obeo en Altran gaan samenwerken aan oplossingen voor de complexiteit van high tech systemen. Het menselijk brein kan deze volgens hen namelijk eigenlijk niet meer overzien.

‘Binnen 10 jaar kan iedereen elektrisch vliegen in de stad’

‘Binnen 10 jaar kan iedereen elektrisch vliegen in de stad’

Het Koninklijk NLR en Pal-V hebben een memorandum van overeenstemming ondertekend dat de gezamenlijke ambitie beschrijft om binnen 10 jaar een elektrisch aangedreven voertuig te realiseren waarmee men autonoom kan…

In de maak: de aerodynamische kappen van de snelste ligfiets ter wereld (video)

In de maak: de aerodynamische kappen van de snelste ligfiets ter wereld

Vorig jaar won Lieke de Cock het wereldkampioenschap snelfietsen door met 120 km/u door de Nevadawoestijn te scheuren. Dit deed ze in een aerodynamische hightech ligfiets van het Human Power Team. Dit jaar staan de…

Webshop

webshop

 

Gratis nieuwsbrief

EOL

 

Product van de maand

RSS
MGBS de slanke versie binnen de MGB serie

Ter aanvulling op de MGB serie heeft EUCHNER de MGBS uitgebracht, die uitkomst biedt op plaatsen met weinig ruimte en op...

Focus op

ABB BV
ABB BV

Machineveiligheid, systemen en componenten

B&R Industriële Automatisering BV *
B&R Industriële Automatisering BV *

Perfection in Automation

Pilz Nederland
Pilz Nederland

Voor industriële (veilige) automatiseringsoplossingen

Ringspann Benelux BV
Ringspann Benelux BV

Partner in aandrijf- en opspantechniek

Rotero Holland BV
Rotero Holland BV

Stappenmotor - Servomotor - Elektro Magneet

Tosec
Tosec

Specialist in plaatbewerking

Download gratis engineering boeken

A gratis boeken downloaden

 

Agenda

18 april 2019, Eindhoven

3i-Event 2019

Op 18 april organiseert TW voor de tweede maal het 3i-Event over Ideas, Intellectual property &...

23 april 2019, Vianen

Masterclass Machineveiligheid ( 4-dagen)

23,24,30 april en 1mei 2019

Meer agendapunten »