AI bedreigt wiskunde, waarschuwen onderzoekers

Een internationale groep wiskundigen trekt aan de bel over de snelle opmars van kunstmatige intelligentie (AI) in hun vakgebied. Ze vrezen dat wetenschappelijk onderzoek speelbal wordt van commerciële techgiganten, dat vakbladen overspoeld raken met onbetrouwbare resultaten en de autonomie van de wetenschapper verdwijnt.

Het initiatief ontstond vorig jaar tijdens een workshop aan de Universiteit Leiden. Onder leiding van Jim Portegies (wiskundige aan de TU/e) stelde een internationale groep van zestien onderzoekers daarna de definitieve tekst op.Ze roepen vakgenoten op in actie te komen en doen aanbevelingen in de Leiden Declaration on Artificial Intelligence and Mathematics. Ze nodigen andere wetenschappers uit deze verklaring te ondertekenen. Op 26 juli 2026 presenteert Portegies de verklaring tijdens het Internationaal Wiskundecongres (ICM) in Philadelphia.

Vijf belangrijke risico’s

De groep formuleert vijf belangrijke risico’s van AI voor de wiskunde: onbetrouwbare uitkomsten, ontbrekende bronvermelding, afhankelijkheid van gesloten commerciële systemen om bij te kunnen dragen aan onderzoekswiskunde, opgeklopte claims en het verlies van wetenschappelijke onafhankelijkheid.

Onder de ondertekenaars bevinden zich onder meer voormalig minister van Onderwijs Robbert Dijkgraaf en Terence Tao, één van de belangrijkste wiskundigen die nu leeft.

Wat gebeurt er als een wiskundig bewijs niet langer het werk is van een mens, maar van een gesloten AI-model waar academici geen toegang toe hebben, vragen de opstellers van de verklaring zich af. Wie is er verantwoordelijk voor eventuele fouten, en wie krijgt de eer als het bewijs klopt? Hoe is vast te stellen of een door AI gegenereerd bewijs werkelijk nieuw is, of slechts een slimme herformulering van bestaand werk zonder behoorlijke bronvermelding?

“Daarnaast trekt de opmars van AI de achterliggende wiskundige modellen midden in het maatschappelijke debat”, stelt Portegies. “Technologieën die hiermee worden ontwikkeld, raken direct aan gevoelige ethische kwesties, van militaire toepassingen en massale surveillance tot politieke desinformatie en ecologische schade.”

Geen verbod, maar aanbevelingen voor verantwoord gebruik

De onderzoekers willen AI niet verbieden, maar moedigen hun collega’s aan in actie te komen en doen aanbevelingen voor individuen en organisaties, zoals openheid over AI-gebruik, zorgvuldige bronvermelding en áltijd een menselijke eindverantwoordelijke. Ook willen ze aanvullend beleid van universiteiten, wetenschappelijke bladen en subsidieverstrekkers dat de kwaliteit van wiskundig onderzoek beschermt. Daarnaast zou de politiek de AI-sector strenger moeten reguleren en investeren in publieke alternatieven, zodat kennis en macht niet volledig bij commerciële techbedrijven komen te liggen.

AI lost unit distanceprobleem op

Recent slaagde een intern model van techbedrijf OpenAI (maker van ChatGPT) erin om een bekend wiskundig vraagstuk op te lossen, het zogenoemde unit distance-probleem, dat draait om de plaatsing van punten in een vlak, op een zodanige manier dat zoveel mogelijk punten afstand één tot elkaar hebben. Hoewel het wiskundige bewijs wel is gedeeld, blijft het model waarmee het resultaat is behaald, en de methoden waarop dat model is getraind, een gesloten boek.

“Deze casus roept grote zorgen op over gesloten toegang, onvoldoende erkenning van gerelateerde ideeën, en gebrek aan transparantie over methoden en het gebruik van bronnen’, zegt Rodrigo Ochigame van de Universiteit Leiden, die de workshop mede organiseerde waar het idee voor de verklaring ontstond.